"Bij de aanpak van apathie kunnen we eigenlijk alleen maar winnen."

Zijn de bewoners die het minst om aandacht vragen, juist de bewoners die we het meest dreigen te missen? 

Met die vraag ging afstudeerstudent Carlijn aan de slag tijdens haar onderzoek naar apathie bij verpleeghuisbewoners binnen Liberein. Het onderzoek is een mooi voorbeeld van hoe praktijk, onderwijs en wetenschap elkaar binnen Liberein versterken. Als aangesloten organisatie bij het UNO UMCG en met een actieve wetenschapscommissie biedt Liberein ruimte aan onderzoek dat direct kan bijdragen aan betere zorg voor ouderen.

Een veelvoorkomend maar weinig zichtbaar probleem

Carlijn (30), student Toegepaste Psychologie aan Saxion, deed haar afstudeeronderzoek binnen Liberein onder begeleiding van Liberein-psycholoog Eroïca Stoelinga. Haar interesse in apathie ontstond tijdens een eerdere stage, waar zij voor het eerst met dit verschijnsel in aanraking kwam.

"Ik herkende het doordat ik het eerder bij mijn oma had gezien. Toen ik me verder in het onderwerp verdiepte, ontdekte ik dat apathie veel voorkomt, maar nog relatief weinig aandacht krijgt."

Apathie uit zich onder andere in minder initiatief, minder interesse in activiteiten of sociale contacten en minder emotionele betrokkenheid. Het gedrag past vaak niet bij hoe iemand vóór de dementie was. "Een bewoner die vroeger enthousiast reageerde op bezoek of graag meedeed aan activiteiten, kan daar nu nauwelijks meer op reageren. De bewoner wil soms wel, maar het lukt niet meer om zelf in actie te komen."

Waarom blijft apathie vaak onopgemerkt?

Juist omdat bewoners met apathie weinig aandacht vragen, blijft het gedrag regelmatig onder de radar. "Bewoners met apathie veroorzaken vaak weinig onrust. Ze zitten rustig in een stoel en lijken daardoor misschien weinig zorg of aandacht nodig te hebben."

Dat maakt het extra belangrijk om signalen te herkennen en hierover met elkaar in gesprek te gaan. Wanneer teams apathie herkennen, kunnen zij samen kijken welke benadering het beste aansluit bij de bewoner.

Kleine interventies, groot verschil

Wat Carlijn tijdens haar onderzoek het meest verraste, was dat apathie grote gevolgen kan hebben voor bewoners, terwijl er tegelijkertijd relatief laagdrempelige mogelijkheden zijn om iets te doen. Mensen met apathie bewegen vaak minder, waardoor mobiliteit en zelfredzaamheid kunnen afnemen. Ook neemt de afhankelijkheid van zorg toe. Tegelijkertijd blijkt dat persoonlijke aandacht en het aansluiten bij iemands levensgeschiedenis veel kunnen betekenen.

"Denk aan activiteiten die iemand vroeger graag deed, zoals zingen, wandelen of helpen bij het voorbereiden van maaltijden. Ook meerdere korte contactmomenten tijdens de dagelijkse zorg kunnen al waardevol zijn. Het hoeft niet altijd om grote activiteiten te gaan."

Meer aandacht voor wat achter het gedrag zit

Een belangrijk resultaat van het onderzoek is een praktische folder die medewerkers helpt om apathie beter te herkennen en ermee om te gaan.

Carlijn hoopt vooral dat het onderwerp binnen Liberein meer aandacht krijgt. "Ik hoop dat medewerkers zich realiseren dat een bewoner die weinig initiatief neemt, niet per se niets wil. Misschien heeft deze bewoner juist wat extra ondersteuning nodig om in beweging te komen of ergens aan mee te doen."

Leren en verbeteren vanuit onderzoek

Voor Liberein laat dit onderzoek zien hoe wetenschappelijke kennis direct kan bijdragen aan de dagelijkse zorgpraktijk. Door studenten, onderzoekers en zorgprofessionals samen te brengen, ontstaan nieuwe inzichten die helpen om de kwaliteit van leven van bewoners verder te verbeteren.

Of zoals Carlijn het zelf samenvat:

"Bij de aanpak van apathie kunnen we eigenlijk alleen maar winnen. Lukt het om de apathie te verminderen, dan is dat natuurlijk mooi. Lukt dat niet, dan hebben we alsnog bijgedragen aan extra welzijn en kwaliteit van leven."